Između revolucije i represije: Dragica Vitolović Srzentić i jugoslovensko-sovjetski raskol
DOI:
https://doi.org/10.2298/FID250428001ZKljučne reči:
Hladni rat, Jugoslavija, Informbiro, Dragica Vitolović Srzentić, Sovjetski SavezApstrakt
Ovaj rad rekonstruše životnu priču Dragice Vitolović Srzentić (1912–2015), partizanke i revolucionarke koja je, nakon oslobođenja Jugoslavije od fašizma, u Ministarstvu inostranih poslova dobijala najpoverljivije zadatke. Kada su se odnosi između Sovjetskog Saveza i Jugoslavije pogoršali 1948. godine, povereno joj je da u Moskvu odnese pismo Josipa Broza Tita Staljinu. Posledice te prepiske bile su dalekosežne: Jugoslavija je napustila istočni blok, a tok Hladnog rata u Evropi dobio je neočekivan pravac. Međutim, po povratku iz Moskve Dragica je optužena da se svrstala uz Sovjete i osuđena na višegodišnju zatvorsku kaznu. Godine 2007. sud je donеo odluku o njenoj rehabilitaciji, a poznati reditelj Želimir Žilnik snimio je film o njenom slučaju. Autori u ovom članku rekonstruišu ključne trenutke njenog života, širi istorijski kontekst, kao i sadržaj najpoverljivije diplomatske misije, te potonje optužbe, pravne postupke i savremeni proces rehabilitacije. Kao studija slučaja, ova priča prevazilazi individualnu sudbinu jedne žene i ima širi značaj za razumevanje istorije Jugoslavije i Hladnog rata. U tom smislu, rad doprinosi trima istraživačkim poljima: studijama o ženama u obaveštajnim i diplomatskim službama, istoriji Jugoslavije i istoriji Hladnog rata. Istovremeno, cilj mu je da prevaziđe seksističke obrasce predstavljanja žena u obaveštajnom radu, ukazujući na njihove važne doprinose obaveštajnim i diplomatskim operacijama u različitim, formalnim i neformalnim ulogama.
Reference
Arent, Hannah. 1998. Izvori totalitarizma. Beograd: Feministička izdavačka kuća.
Banac, Ivo. 1990. Sa Staljinom protiv Tita. Zagreb: Globus.
Barać, Stanislava. ed. 2022. Časopis Žena danas (1936–1940): prosvećivanje za revoluciju. Beograd: Institut za književnost i umetnost; Službeni glasnik.
Bean, Hamilton. 2013. “Rhetorical and Critical/Cultural Intelligence Studies.” Intelligence and National Security 28(4):495–519.
Bešlin, Milivoj. 2013. “Četnički pokret Draže Mihailovića – Najfrekventniji objekat istorijskog revizionizma u Srbiji.” In: Samardžić, Momir, Milivoj Bešlin, and Srđan Milošević, eds. Politička upotreba prošlosti: o istorijskom revizionizmu na postjugoslovenskom prostoru, Novi Sad: Alternativna kulturna organizacija – AKO: pp.: 83–141.
Conquest, Robert. 2007. The Great Terror: A Reassessment. Oxford: Oxford University Press.
Crampton, Richard J. 2006. Eastern Europe in the Twentieth Century – and After. London and New York: Routledge.
Dedijer, Vladimir. 1969. Izgubljena bitka J. V. Staljina. Sarajevo: Svjetlost.
Dimić, Ljubodrag, et al. 2010. Jugoslovensko-sovjetski odnosi 1945–1956: Zbornik dokumenata. Beograd: Ministarstvo inostranih poslova.
Dimić, Ljubodrag, and Aleksandar Životić. eds. 2012. Napukli monolit: Jugoslavija i svet: 1942–1948. Beograd: Arhipelag; Službeni glasnik.
District Court of the City of Belgrade. 1951. The Case against Vojislav Srznetić, C.No. 750/1951.
Dizdarević, Raif. 2018. Sudbonosni podvig Jugoslavije. Sarajevo: Udruženje za modernu historiju.
Đilas, Milovan. 1990. Razgovori sa Staljinom. Beograd: Književne novine.
Arent, Hannah. 1998. Izvori totalitarizma. Beograd: Feministička izdavačka kuća.
Banac, Ivo. 1990. Sa Staljinom protiv Tita. Zagreb: Globus.
Barać, Stanislava. ed. 2022. Časopis Žena danas (1936–1940): prosvećivanje za revoluciju. Beograd: Institut za književnost i umetnost; Službeni glasnik.
Bean, Hamilton. 2013. “Rhetorical and Critical/Cultural Intelligence Studies.” Intelligence and National Security 28(4):495–519.
Bešlin, Milivoj. 2013. “Četnički pokret Draže Mihailovića – Najfrekventniji objekat istorijskog revizionizma u Srbiji.” In: Samardžić, Momir, Milivoj Bešlin, and Srđan Milošević, eds. Politička upotreba prošlosti: o istorijskom revizionizmu na postjugoslovenskom prostoru, Novi Sad: Alternativna kulturna organizacija – AKO: pp.: 83–141.
Conquest, Robert. 2007. The Great Terror: A Reassessment. Oxford: Oxford University Press.
Crampton, Richard J. 2006. Eastern Europe in the Twentieth Century – and After. London and New York: Routledge.
Dedijer, Vladimir. 1969. Izgubljena bitka J. V. Staljina. Sarajevo: Svjetlost.
Dimić, Ljubodrag, et al. 2010. Jugoslovensko-sovjetski odnosi 1945–1956: Zbornik dokumenata. Beograd: Ministarstvo inostranih poslova.
Dimić, Ljubodrag, and Aleksandar Životić. eds. 2012. Napukli monolit: Jugoslavija i svet: 1942–1948. Beograd: Arhipelag; Službeni glasnik.
District Court of the City of Belgrade. 1951. The Case against Vojislav Srznetić, C.No. 750/1951.
Dizdarević, Raif. 2018. Sudbonosni podvig Jugoslavije. Sarajevo: Udruženje za modernu historiju.
Đilas, Milovan. 1990. Razgovori sa Staljinom. Beograd: Književne novine.
Medvedev, Roj. 2012. Za sud istorije o Staljinu i staljinizmu. Beograd: Službeni glasnik.
Mićunović, Veljko. 1984. Moskovske godine 1956/1958. Beograd: Jugoslovenska revija.
Midorović, Vladimir. 2008. “Rehabilitacija političkih osuđenika.” Glasnik Advokatske komore Vojvodine 68(12): 559–564.
Muhić, Fuad. 1981. Staljinizam. Teorijski pogled na jedan fenomen. Sarajevo: Oslobođenje.
Mur, Barington. 2000. Društveni koreni diktature i demokratije. Beograd: Filip Višnjić.
Nwangwu, Chikodiri et al. 2021. “Women, Intelligence Gathering and Countering Violent Extremism in Nigeria: A Postcolonial Feminist Discourse.” Democracy and Security 17(3): 278–295.
Olmsted, Kathryn S. 2004. “Blond Queens, Red Spiders, and Neurotic Old Maids: Gender and Espionage in the Early Cold War.” Intelligence and National Security 19(1): 78–94.
Pantelić, Ivana. 2011. Partizanke kao građanke. Beograd: Evoluta, Institut za savremenu istoriju.
______. 2010. “’Dante ništa nije znao’, Informbiro i bivše partizanke.” Istorija 20. veka 3/2010: 97-106.
Peri, Marvin. 2000. Intelektualna istorija Evrope. Belgrade: Clio.
Pető, Andrea. 2020. “A Gender History of Hungarian Intelligence Services during the Cold War.” Journal of Intelligence History 19(2): 197–212.
Petranović, Branko. 1988. Istorija Jugoslavije 1918–1988, Vol. 3. Beograd: Nolit.
Petranović, Branko, and Sava Dautović. 1999. Velika šizma – četrdeset osma. Podgorica: CID.
Petranović, Branko, and Momčilo Zečević, eds. 1988. Jugoslavija 1918–1988. Tematska zbirka dokumenata. Beograd: Rad.
Pleterski, Janko, ed. 1985. Istorija Saveza komunista Jugoslavije. Belgrade: Komunist – Narodna knjiga – Rad.
Previšić, Martin. 2021. “Researching the Goli Otok Camp.” In: Radeljić, Branislav, and Carlos Gonzalez-Villa, eds. Researching Yugoslavia and Its Aftermath: Sources, Prejudices and Alternative Solutions. Cham: Springer: pp.: 23–46.
Previšić, Martin. 2022. Goli otok: istorija. Beograd: Vukotić media.
Proctor, Tammy M. 2006. Female Intelligence: Women and Espionage in the First World War. New York: NYU Press.
Radonjić, Radovan. 1979. Sukob KPJ s Kominformom i društveni razvoj Jugoslavije 1948–1950. Zagreb: Centar za kulturnu djelatnost SSO.
Rousso, Henry. 2007. “History of Memory, Policies of the Past: What For?” In: Jarausch, Konrad H., and Thomas Lindenberger, eds. Conflicted Memories: Europeanizing Contemporary Histories, New York and Oxford: Berghahn Books: pp.: 23–37.
Samardžić, Stefan. 2021. Rehabilitacija političkih osuđenika. Beograd: Službeni glasnik.
Scott, Len, and Peter Jackson. 2004. “The Study of Intelligence in Theory and Practice.” Intelligence and National Security 19(2): 139–169.
Shahan, Jess. 2021. “‘Don’t Keep Mum’: Critical Approaches to the Narratives of Women Intelligence Professionals.” Intelligence and National Security 36(4): 569–583.
Shahan, Jessica. 2019. Spying Gender: Women in British Intelligence 1969–1994. Doctoral dissertation. Aberystwyth University.
Škodrić, Ljubinka. 2024. “Ibeovci na ostrvu Sveti Grgur 1958–1965.” Tokovi istorije (2): 179–207.
Škorić, Marko, and Milivoj Bešlin. 2017. “Politics of Memory, Historical Revisionism and Negationism in Postsocialist Serbia.” Philosophy and Society 28(3): 631–650.
Smith, Sidonie, and Julia Watson. 2010. Reading Autobiography: A Guide for Interpreting Life Narratives. 2nd ed. Minneapolis: University of Minnesota Press.
Stanford CREEES. 2014. “One Woman, One Century - Q&A with Zelimir Zilnik.” November 11. Retrieved April 24, 2025 (https://www.youtube.com/watch?v=3DAnutV-hEk).
Stavrić, Ljubiša. 2012a. “Dragica Vitlović - Srzentić (1).” Republika 516–519. Retrieved April 24, 2025 (http://www.republika.co.rs/516-519/37.html).
______. 2012b. “Dragica Vitlović - Srzentić (2).” Republika 520–521. Retrieved April 24, 2025 (http://www.republika.co.rs/520-521/33.html).
Stephenson, Elise, and Susan Harris Rimmer. 2023. “Classified and Secret: Understanding the Literature on Diversity in the Intelligence Sector.” International Studies Review 25(3): 1–22.
Trifković, Gaj. 2022. Sea of Blood: A Military History of the Partisan Movement in Yugoslavia 1941-45. Warwick: Helion and Company.
Florence Toy, Rosemary, and Christopher Smith. 2018. “Women in the Shadow War: Gender, Class and MI5 in the Second World War.” Women’s History Review 27(5): 688–706.
Van Puyvelde, Damien. 2021. “Women and Black Employees at the Central Intelligence Agency: From Fair Employment to Diversity Management.” Cambridge Review of International Affairs 34: 1–31.
Veronika, Nuri Widiastuti. 2024. “Women, Intelligence and Countering Terrorism (CT) in Indonesia: Where Are the Women?” Journal of Policing, Intelligence and Counter Terrorism 19(3): 337–356.
Vodinelić, Vladimir V. 2004. “Pravna rehabilitacija žrtava političke represije.” Hereticus 2(2): 7–16.
______. “Rehabilitacija, svemu uprkos – Osvrt na srpski Zakon o rehabilitaciji od 2006. godine i njegovu primenu.” Hereticus 5(1): 251–271.
Wilson, Veronica A. 1999. “Elizabeth Bentley and Cold War Representation: Some Masks Not Dropped.” Intelligence and National Security 14(2): 49–69.
Wood, Alan. 2004. Stalin and Stalinism. London: Routledge.
White Book on Aggressive Activities by the Governments of the USSR, Poland, Czechoslovakia, Hungary, Rumania, Bulgaria and Albania towards Yugoslavia. 1951. Belgrade: Ministry of foreign affairs of the Federal People’s Republic of Yugoslavia.
Žilnik, Želimir. 2013. “Žilnik Speaks on One Woman, One Century.” Stanford University, November 8. Retrieved April 24, 2025 (https://sgs.stanford.edu/news/zilnik-speaks-one-woman-one-century).
##submission.downloads##
Objavljeno
Broj časopisa
Rubrika
Licenca
Sva prava zadržana (c) 2026 Filozofija i društvo/Philosophy and Society
Ovaj rad je pod Creative Commons Aуторство-Nekomercijalno-Bez prerade 4.0 Internacionalna licenca.
Articles published in Philosophy and Society are open-access in accordance with the CC BY-NC-ND 4.0 License.
Kako citirati
