Philosophy and Society 2025 – 36/1

Filozofija i društvo 2025-36/1

 

Prvi broj časopisa Filozofija i društvo za 2025. godinu (Filozofija i društvo 36/1) donosi temat Otpornost i/ili ranjivost građanske sfere koji su uredile Bernadet Nađa Javorski, Elizabet Beker i Milica Resanović. Tematski blok posvećen je teoriji građanske sfere i obuhvata radove koji, s jedne strane, teorijski razrađuju i dalje razvijaju okvir koji je inicijalno formulisao Džefri Aleksander (2006), a s druge strane, empirijska istraživanja oslonjena na ovu teorijsku perspektivu, sprovedena u različitim društvenim kontekstima. Nakon temata slede originalni naučni radovi u kojima se kritički razmatra postmodernizam u društvenoj teoriji i umetnosti iz hegelijanske perspektive. Pored navedenog, u ovom broju nalazi se i prikaz knjige Alesandra Ferare  Sovereignty Across Generations: Constituent Power and Political Liberalism, koji je napisao  Marjan Ivković. Na kraju, kao i prethodnih godina u prvom broju časopisa, objavljen je „Pregled tribina i konferencija u Institutu za filozofiju i društvenu teoriju za 2024. godinu“, koji su pripremile Maja Pupovac i Tijana Uzelac.

 

OTPORNOST I/ILI RANJIVOST GRAĐANSKE SFERE

 

Galen Vots i Mervin Horgan, u članku „Građansko društvo IV: Demokratska solidarnost i ne-građanska potpora građanskoj sferi” proširuju originalnu teorijsku konceptualizaciju civilne sfere, insistirajući na potrebi za dubljim razumevanjem odnosa između civilne i ne-civilnih sfera, poput porodice, škole i različitih udruženja.  Doprinos ovih autora se ogleda u sagledavanju pozitivnih efekata koje ove ne-civilne sfere mogu imati po kvalitet same civilne sfere, kroz proces demokratske socijalizacije, razvoj demokratskih dispozicija i formiranje interakcijskih obrazaca koji podstiču građanski angažman.  

 

Članak „Pripadnost, migracija i uključenost u građansku sferu“ proširuje teoriju građanske sfere razmatranjem međunarodnih migracija. Autori Peter Kivisto i Đuzepe Šćortino analiziraju dinamičan odnos između nacionalne pripadnosti, državljanstva i građanske sfere, nudeći nijansiranije razumevanje imigracije kao prelaska geografskih, političkih i simboličkih granica.

 

Danijel Džozef Belbek u članku „Građanska sfera i u njenim okvirima postojana tribalna nezadovoljstva: Muslimanska zabrana obavijena sakralizovanim binarnostima” analizira kako diskurs građanske sfere može funkcionisati kao sredstvo isključivanja, kroz studiju slučaja medijskih prikaza politika zabrane ulaska muslimanima koje su bile na snazi u Sjedinjenim Američkim Državama (2015–2021). U tekstu se tvrdi da je građanska sfera često dublje ukorenjena u primordijalnim vezama nego u univerzalnim vrednostima, te se sugeriše da je ispitivanje tribalističkih tendencija unutar građanske sfere ključno za razumevanje savremenih procesa de-demokratizacije.

 

Top of Form

Bottom of Form

Džesika Doson u članku „Nova globalna javnost: nadzor i rizici po građansku sferu“ istražuje uticaj savremenih tehnologija na civilnu sferu, posebno njenu ranjivost usled sve intenzivnijeg nadzora i kontrole. U fokusu teksta je analiza negativnih efekata delovanja komercijalnih aktera koji se bave masovnim nadgledanjem i prikupljanjem ličnih podataka putem mobilnih telefona, društvenih mreža, sistema za prepoznavanje lica i biometrijskih tehnologija koji se odražavaju na tradicionalne demokratske strukture, solidarnost i poverenje.

 

Članak „Uvežbavanje civiliteta: Izgradnja mostova u polarizovanoj Americi“ istražuje porast tzv. „inicijativa za izgradnju mostova“, odnosno inicijativa usmerenih u pravcu depolarizacije, u Sjedinjenim Američkim Državama, kao odgovor na sve dublju političku polarizaciju i pretnje po civilnu sferu koju ona nosi sa sobom. Kroz studiju slučaja jedne takve organizacije, Emili B. Kembel analizira kako učesnici „uvežbavaju civilitet“ u strukturisanim dijalozima, ponovo uspostavljajući društvene veze i rehumanizujući političke protivnike u kontrolisanom okruženju.

 

Sledi članak „Mogućnost građanske otpornosti: postavljanje nejednakosti na pozorišnu scenu u stigmatizovanom susedstvu“ u kojem se fokus premešta na umetnost, tj. ulogu pozorišta u osnaživanju socijalne inkluzije i civilnoj obnovi. Autorke Ana Lund, Rebeka Brinč i Ilva Lorencon na osnovu studije slučaja sprovedene u pozorištu u Stokholmu, prikazuju kako pozorište postaje mesto društvene inkluzije za mladu, etnički različitu publiku, kroz aktivaciju simboličkih struktura značenja i emocija koje prepoznaju nejednakosti prisutne unutar marginalizovanih grupa i njihovih iskustava. 

 

U poslednjem članku tematskog odeljka, „‘TIPNIS somos todos’: Diskursi autohtonosti u okvirima  i iznad okvira nacionalne građanske sfere“ Dani Danijel Molerikona Alfaro analizira ekološki pokret koji je nastao u Boliviji kada su autohtone grupe organizovale marš u znak protesta protiv kontroverznog državnog projekta izgradnje autoputa kroz njihovu teritoriju. Studija pokazuje kako autohtona sfera izražava univerzalističke težnje ka solidarnosti koje prevazilaze nacionalne granice, za razliku od građanske sfere, u kojoj se solidarnost pretežno oblikuje unutar okvira nacionalne države.

 

STUDIJE I ČLANCI

 

Gustavo Torešilja u svom članku „Kraj umetnosti, modernizam i postmodernizam“  koristi hegelovski pogled kako bi analizirao modernu i postmodernu umetnost, tvrdeći da modernistička umetnost istovremeno ostvaruje i prkosi Hegelovom „kraju umetnosti“ time što teži društvenoj relevantnosti, dok postmodernizam prihvata taj kraj, pa se umetnost vidi ili kao sterilna ili kao slobodno eksperimentalna.

 

Članak „Od postmodernog ka metamodernom: hegelovski dijalektički proces i njegovo osavremenjavanje“ autora  Džona Dejvida Vandeverta tvrdi da je postmodernizam, sa svojim fokusom na raščaravanje i fragmentaciju, prevaziđen novim kulturnim modelom nazvanim metamodernizam. U tekstu se kroz hegelijansku perspektivu analizira kako metamodernizam oživljava modernističku potragu za smislom, uz istovremeno priznavanje njenih unutrašnjih protivrečnosti.

 

Martin Retamozo u članku „Zaboravljanje Hegela u delima Ernesta Laklaua: nesrećno razdruživanje“ analizira Laklauovo tumačenje hegelijanske dijalektike u njegovim različitim delima i  pomno ispituje njegovo istraživanje pojmova determinacije, negativnosti i kontingencije kako bi ponudio nedeterminističko razumevanje dijalektike koje je više usklađeno  sa post-fundamentalnom političkom mišlju.

 

U članku pod naslovom „Apsolutno hegelijanstvo za postmoderno vreme: Hegel sa Lakanom posle Bataja i Deride“ ispituje se hegelijanska dijalektička procedura određene negacije u Fenomenologiji duha kroz prizmu „neuspeha“ u svetlu njene kritike posthegelovskih mislilaca, pre svega Žorža Bataja i Žaka Deride. Rutvij Nakhva tvrdi da, uprkos kritikama, pojam apsolutnog znanja ostaje ključni koncept za prevazilaženje ćorsokaka postmodernog mišljenja.

 

Članak „Liotar nasuprot Hegelu: nasilni kraj postmodernosti“ kritički razmatra teoriju Žan-Fransoa Liotara, ukazujući na njegove unutrašnje protivrečnosti i tvrdeći da on zapravo zamenjuje totalizujući diskurs apsoluta sličnim totalizujućim diskursom partikularnog. Polazeći od nove interpretacije Hegelove filozofije istorije, autor, Andreas Herberg Rote, razvija novi okvir za razumevanje epohe koja dolazi posle postmodernosti.